GEOPOLITIKA I KULTURNI KAPITAL: NOVI VEK BALKANSKIH NARATIVA 1. DEO

1. SUKOB NACIONALNIH NARATIVA I BORBA ZA KULTURNI KAPITAL Raspravu ćemo započeti analizom kako tri naroda (Srbi, Hrvati, Bošnjaci) istu istoriju posmatraju kroz različita "kodirana ogledala" (stradaštvo vs. tisućljetni san vs. autohtonost). • Problem prisvajanja i poricanja: Čini se da lokalne nacije grade identitete negacijom srpskog faktora. To se vidi kroz stopostotnu kanonizaciju dubrovačke književnosti kao isključivo hrvatske (brisanje Srba katoličke vere) i kroz bošnjačko odbacivanje univerzalnih veličina poput Ive Andrića i Emira Kusturice. • Jezički paradoks: Savremeni jezički standardi u regionu počivaju na Vukovoj reformi i štokavskoj osnovi, što se u zvaničnim regionalnim narativima prećutkuje kako bi se očuvao mit o ranoj jezičkoj posebnosti. • Kosovo i Crna Gora: Na Kosovu se sprovodi strategija "kosovizacije" i "ilirizacije" srpskih srednjovekovnih manastira kako bi se izbrisao materijalni dokaz srpske državnosti, dok se u Crnoj Gori kroz identitetski inženjering (nova slova, pritisak na SPC) svesno seče sopstvena istorijska vertikala radi političke distance od Beograda. 1.1 Retrospektivna kanonizacija i brisanje složenosti Najbolji primer za to kako se kulturni kapital nasilno prisvaja jeste sudbina Dubrovnika i njegove renesansne i barokne književnosti. Moderna hrvatska kultura primenjuje rigidan princip koji spaja geografiju i religiju: ako je nešto bilo katoličko i ako se danas nalazi unutar granica Republike Hrvatske, to se proglašava isključivo i stopostotno hrvatskim nasleđem. Međutim, istorijska stvarnost starog Dubrovnika je neuporedivo složenija. Taj grad je lingvistički, etnografski i trgovački bio pupčanom vrpcom vezan za svoje štokavsko, srpsko i bosansko zaleđe. Jezik kojim su pisali dubrovački pisci poput Marina Držića ili Ivana Gundulića bio je štokavski, isti onaj narodni govor koji će kasnije postati osnova moderne srpske jezičke reforme. Kada je u devetnaestom veku počelo moderno buđenje nacija, u samom Dubrovniku se formirao izuzetno snažan pokret Srba katoličke vere. Intelektualna elita tog grada – ljudi poput Meda Pucića, Matije Bana, Pera Budmanija ili Milana Rešetara – svesno je i argumentovano svoj etnički i jezički koren videla u srpskom narodu, dok su u kulturnom smislu pripadali mediteranskom, katoličkom krugu. Moderna hrvatska istoriografija ovaj fenomen posmatra kao anomaliju ili ga potpuno prećutkuje. Kada se danas u Hrvatskoj donose zakoni i pišu deklaracije kojima se srpskoj kulturi odriče bilo kakvo pravo na pominjanje dubrovačkog nasleđa, na delu je klasična eksproprijacija kulturnog kapitala. Cilj je stvoriti istorijski monolit na jadranskoj obali i izbrisati svaku svest o tome da je srpski jezički i kulturni supstrat bio organski deo te civilizacije. 1.2. Filteri podobnosti i "cancel kultura" prema univerzalnim veličinama Kada se novi nacionalni identiteti, poput bošnjačkog, suoče sa zadatkom da izgrade sopstveni monumentalni kulturni kanon koji bi bio prepoznat na svetskom nivou, oni nailaze na ozbiljan problem. Taj problem se produbljuje kada se pojave pisci ili umetnici koji su ponikli iz tog specifičnog bosanskog prostora, ali su svesno izabrali da pripadaju srpskoj kulturi. Tada na scenu stupa odbrambeni mehanizam minornih i nesigurnih kultura, koji se manifestuje kroz radikalno odbacivanje i pokušaj diskreditacije onoga što se ne može asimilovati. Slučaj Ive Andrića je najočitiji primer ove kulturne drame. Andrić je rođen kao katolik u Travniku, ali je tokom života sebe nedvosmisleno definisao kao srpskog književnika, pišući na ekavici i živeći u Beogradu. Njegovo delo je vrhunac literature o Bosni – on je njenu istorijsku tragiku, lomove, tursko nasleđe i unutrašnje procepe postavio na najviši svetski pijedestal dobijanjem Nobelove nagrade. Udžbenički primer zrele kulture bio bi da ga zvanično Sarajevo slavi kao sopstveni vrhunac, bez obzira na njegovu ličnu nacionalnu deklaraciju. Umesto toga, u delu bošnjačke naučne i političke elite, Andrić je proglašen za "orijentalistu", pisca koji je navodno mrzio muslimane i čija su dela poslužila kao ideološka priprema za kasnije sukobe. To svesno sakaćenje sopstvenog kulturnog prostora radi se samo zato što se Andrić ne uklapa u pojednostavljenu sliku čistog bošnjačkog mita. Identična matrica važi i za Emira Kusturicu. Njegovi rani filmovi su suštinsko zlato bosanskohercegovačke kinematografije. Međutim, njegov prelazak u pravoslavlje i političko svrstavanje uz srpski narod izbrisali su u Sarajevu njegovu estetsku vrednost. Odbacivanjem Kusturice, ta kultura je izbrisala sopstveno najuspešnije filmsko poglavlje, pokazujući da je politička i ideološka podobnost uvek starija od univerzalne umetničke vrednosti. To je provincijalni refleks: ako nisi naš stopostotno i pod našim uslovima, onda ne postojiš. 1.3. Materijalna mimikrija na Kosovu i identitetski inženjering u Crnoj Gori Borba za kulturni kapital postaje najopasnija kada pređe na teren materijalne baštine i sakralne arhitekture, jer se tu bukvalno prepravljaju "vlasnički listovi" nad istorijom kako bi se legitimizovalo pravo na teritoriju. Na Kosovu i Metohiji se suočavamo sa najdrastičnijim oblikom ove borbe. Budući da su Visoki Dečani, Gračanica, Pećka Patrijaršija ili Bogorodica Ljeviška spomenici pod zaštitom UNESKO-a, njihova srpska srednjovekovna državna i ktitorska istorija je svetski verifikovana činjenica koju je nemoguće prosto srušiti. Zato zvanični kosovski narativ primenjuje strategiju istorijske mimikrije i preimenovanja. Kroz školske programe, turističke brošure i medijske nastupe forsira se teza da su to "vizantijske", "autohtone kosovske" ili čak "albanske" crkve koje su srpski vladari Nemanjići samo okupirali i preoteli u srednjem veku. Cilj ove krađe identiteta je dugoročan: ako se u svesti zapadne javnosti ti spomenici odvoje od srpskog imena i proglase za "kosovsku baštinu", onda prisustvo srpskog naroda i Crkve na toj teritoriji gubi svoj duboki istorijski i metafizički smisao i svodi se na nivo tehničkog pitanja bezbednosti jedne manjinske grupe. U Crnoj Gori sukob je još složeniji jer se odvija unutar istog istorijskog i etničkog supstrata. Kada je politička elita u Podgorici odlučila da napravi potpuni geopolitički zaokret i odvajanje od Srbije, shvatila je da politička nezavisnost nije dovoljna ako narod deli isto istorijsko pamćenje, istu crkvu i isti jezik sa Srbima. Zato se krenulo u radikalan identitetski inženjering sa ciljem fabrikovanja veštačke kulturne distance. To je uključivalo uvođenje novih slova u azbuku kako bi se stvorio privid posebnog jezika, ali i otvoren frontalni napad na Srpsku pravoslavnu crkvu kroz pokušaje stvaranja takozvane Crnogorske pravoslavne crkve. Pokušaj otimanja svetinja bio je pokušaj preotimanja kulturnog kapitala Mitropolije crnogorsko-primorske, koja je zapravo istorijski i stvorila Crnu Goru kroz vladavinu dinastije Petrović-Njegoš. 1.4. Vukov izbor kao zajednički imenilac Svi današnji zvanični jezici u regionu (srpski, hrvatski, bošnjački i crnogorski) kao svoju osnovu imaju mlađe štokavske govore, odnosno istočnohercegovački i mlađi ikavski dijalekat. To je upravo ono što je Vuk Stefanović Karadžić uzeo za osnovu srpske jezičke reforme u 19. veku. Kada su Ljudevit Gaj i hrvatski ilirci odlučivali o standardu svog jezika, oni su doneli svesnu i duboko političku odluku da odbace kajkavski (iako se njime govorilo u Zagrebu i bio je jezik plemstva) i da prihvate štokavštinu. Razlog je bio pragmatičan – ilirci su želeli ujedinjenje Južnih Slovena i znali su da se bez zajedničke jezičke baze to ne može izvesti. Tako je Vukova reforma postala nezaobilazni temelj za sve kasnije standarde. a) Sukob organskog jezika i političkog standarda U lingvistici je ključno napraviti razliku između dva pojma: • Narodni (organski) jezik: Ono što ljudi stvarno govore na terenu. Taj jezik ne zna za državne granice. Govornik iz Trebinja, Splita, Užica ili Tuzle se gramatički i leksički razume preko 95%. • Standardni (politički) jezik: Ono što država propiše zakonom, rečnicima i pravopisima. To je veštački sistem osmišljen da služi administraciji, školstvu i izgradnji nacije. Sukob o kome pričamo dešava se isključivo na nivou standarda. Pošto su narodni govori previše slični, elite u Zagrebu, Sarajevu i Podgorici moraju kroz rečnike da vrše nasilje nad jezikom kako bi stvorile razliku. b) Strategije veštačkog razdvajanja Da bi se dokazalo da to nisu isti jezici, primenjuju se tri jezičke strategije: • Arhaizacija i neologizmi (Hrvatski model): Čišćenje jezika od reči koje zvuče "srpski" i oživljavanje starih izraza ili kovanje potpuno novih (poput uspornik za ležećeg policajca ili poticaj za subvenciju). Cilj je stvoriti što veću vizuelnu i zvučnu distancu. • Orijentalizacija (Bošnjački model): Insistiranje na fonemi H tamo gde je u narodnom govoru izgubljena (npr. lahko, kahva, mahrama) i masovno vraćanje turcizama u zvaničnu upotrebu. Time se standardu daje islamsko-orijentalni ton koji ga odvaja od srpskog i hrvatskog. • Grafemski inženjering (Crnogorski model): Uvođenje novih slova (Ś i Ź) kako bi se govor Podgorice i Cetinja proglasio posebnim sistemom. Ironija je što ta slova, iako postoje u nekim lokalnim arhaičnim govorima, nikada nisu zaživela u modernoj crnogorskoj kulturi i medijima, ali služe kao politički dokaz posebnosti. v) Sažetak bez politike Svi naši jezici su zapravo lingvistički klonovi nastali iz istog štokavskog izvora koji je u 19. veku kodifikovan kroz srpsku jezičku reformu. Borba koja se danas vodi nije naučna, već identitetska – insistira se na minorne leksičke razlike (poput vazduh/zrak ili kafa/kava/kahva) kako bi se opravdalo postojanje zasebnih nacionalnih kultura. Iz ugla opšte lingvistike, mi se i dalje svađamo oko toga da li je čaša napola puna ili napola prazna, dok koristimo potpuno istu čašu i istu vodu. 1.5. Narcizam malih razlika kao trajni politički resurs Sve ove pojave nas dovode do koncepta "narcizma malih razlika". Na prostoru bivše Jugoslavije žive narodi koji dele isti jezički prostor, sličnu fizionomiju, zajednički mentalitet i vekove isprepletanih života. Upravo zbog te stravične sličnosti, potreba za separacijom mora biti agresivna. Male, jedva primetne leksičke ili kulturne razlike moraju se kroz državne institucije pretvoriti u nepremostive bedeme kako bi se opravdalo postojanje zasebnih državnih projekata. Zato se na Balkanu jezički purizam, menjanje reči, uvođenje novih praznika ili rušenje spomenika ne posmatraju kao kulturni procesi, već kao pitanja od najvišeg nacionalnog bezbednosnog značaja. Ko izgubi bitku za definiciju prošlosti, taj dugoročno gubi pravo na sopstvenu budućnost na ovoj balkanskoj vetrometini.